GENETİĞİ DEĞİŞTİRİLMİŞ ORGANİZMALAR

Tanımı:

Genetiği değiştirilmiş organizmalar (GDO), biyoteknolojik yöntemlerle canlıların sahip olduğu gen dizilimleriyle oynanarak, mevcut özelliklerinin değiştirilmesi veya canlılara yeni özellikler kazandırılması ile elde edilen organizmalara verilen isimdir.

GDO üretimindeki amaç nedir?

• Açlığa çözüm 

• GDO teknolojisiyle, çok daha fazla ürün elde edilmesi ve besin değerlerinin artırılması

• Sıcağa, soğuğa, böceklere ya da virüslere karşı dirençli yeni ‘tür’ler yaratmaktır.

GDO ürünler en çok nerelerde kullanılmaktadır?

Dünyada 1996 yılında 6 ülkede genetiği değiştirilmiş bitki ekimi yapılırken, 2004 yılında ülke sayısı 17 olmuştur. Genetiği  değiştirilmiş ürünlerin % 62 sini soya, % 21 ini mısır, % 12 sini pamuk, % 5 ini kanola oluşturmaktadır.

Genetiği ile oynanmış besinler;

1. Soya, mısır

2. Genetiği ile oynanmış besinlerden elde edilmiş maddeler (soya yağı, soya proteini,     mısırdan elde edilen nişasta)

3. Genetik modifikasyonla elde edilmiş katkı maddesi, vitamin yada elzem aminoasit içeren besinler

4. Genetik modifikasyonla elde edilmiş enzimle üretilmiş besinlerdir (peynir).

Mısır ve soya, genleri ile oynanan ürünlerde ilk sırayı aldıklarından,bu bitkilerden üretilen yan ürünlerin de GDO'lu olma ihtimali yüksektir. Soya ve mısırın kullanıldığı yerleri düşünüldüğünde herkesin GDO’lu ürünleri tükettiği ifade edilmektedir.

Mısır ve soyadan üretilen yağ, un, nişasta,glikoz şurubu, sakkaroz, fruktoz içeren gıdalar günlük tüketim maddeleri arasında yer alıyor. Örneğin; Bisküvi, kraker, kaplamalı çerezler,pudingler, bitkisel yağlar,bebek mamaları, şekerlemeler, çikolata ve gofretler,hazır çorbalar,mısır ve soyayı yem olarak tüketen tavuk ve benzeri hayvansal gıdalar ile pamuk GDO lu olma riski taşıyor.

Mısır şurubunun özellikle kolalı içecekler, pasta, bisküvi ve çikolata üretiminde yoğun olarak kullanıldığını vurgulanmaktadır. Mısırdan elde edilen nişasta bazlı tatlandırıcılarda, mısır yağında, bebek mamalarında, hazır çorbalarda ve yine hayvan yeminde,

Soya; soya yağı, sucuk, salam, sosis, köfte, pizza, hamburger gibi kırmızı etli ürünler ve et suyu tabletlerinde, soya etli kıyma, soya unu, fındık, fıstık ezmesi, süt tozu, kozmetik sanayiinde, hayvan yemlerinde kullanılıyor.

Ülkemizde genetiği değiştirilmiş tohum ekmek veya ithal etmek yasaktır. Ancak mevzuattaki

eksiklikler nedeni ile her yıl iki milyona yakın GDO'lu mısır, soya, pamuk ve kolza tohumunun kaçak olarak Türkiye'ye girdiği belirtilmektedir. İsteğe bağlı veya zorunlu etiketleme tarzında düzenlemeler ülkemizde olmadığı için, bu gıdalar, tüketici tarafından bilmeden tüketilebilmektedir.

Genetiği Değiştirilmiş Organizmaların Sağlık Üzerine Etkileri

Potansiyel yararlar:

1. Besin içeriğinin zenginleştirilmesi:

a. Özellikle üçüncü dünya ülkelerinde olmak üzere açlık ve malnütrisyon başta gelen halk sağlığı problemlerinden biridir. Besin içeriğini zenginleştirmeye yönelik çalışmalardan vitamin A içeriğinden zengin pirinç (golden rice) üretimini örnek verebiliriz.

b. Yağ asiti bileşimini değiştirme: Kalp damar hastalıkları riskini azaltmak üzere,yağların doymuş yağ asiti ve trans yağ asiti miktarını azaltıp, doymamış yağ asiti miktarını artırmak mümkün olmaktadır.Ayrıca yağlar yüksek ısıda daha kararlı hale getirilebilmektedir.

c. Protein miktarını yükseltme: Besinlerin ve hayvan yemlerinin elzem amino asit içeriği artırılarak protein kalitesi yükseltilmektedir

d. Nişasta oranını yükseltme: Patatesin amiloz/amilopektin oranı değiştirilerek kızartma sırasında daha az yağ çekmesi, pişme süresinin kısalması ve maliyetin azalması sağlanabilmektedir.

 e. Fenilalanin içermeyen buğday yetiştirme: Fenilketonüri   hastalarının diyetinde fenilalnin içermeyen buğday ürünlerinin kullanılması mümkün olabilmektedir

2.Besinlerin alerjik özelliklerinin azaltılması: Normalde toplum içinde besin alerjisi prevalansı yaklaşık olarak %2-8 kadardır. Bu alerjik reaksiyonların büyük bir kısmından sekiz tür besin sorumludur: yer fıstığı, yumurta, inek sütü, soya, buğday, kabuklu deniz canlıları, balık, fındık. Besinler içindeki alerjik proteinlerin çıkarılması veya yapısının  değiştirilmesi yönündeki çalışmalarla bu besinlerin alerjik özelliklerin azaltılması hedeflenmektedir.

3. Besinlerin aşılama amacıyla kullanımı:  Dünya üzerinde çok sayıda insan önlenebilir sağlık sorunları nedeniyle yaşamını kaybetmekte veya sakat kalmaktadır. Bu hastalıkların pek çoğunun önlenmesinde aşılama, en etkili yöntemdir.

4. Besinlerin tedavi amacıyla kullanımı:  Genetiği değiştirilmiş besinlerin tedavi amacıyla kullanımına yönelik çalışmalar yeni olmakla beraber büyük gelecek vadetmektedir. Örnek olarak laktoz intoleransı olan bireyler için üretilmiş laktoz içeriği azaltılmış süt verilebilir.

5. Tarım ilaçlarının kullanımındaki azalmaya bağlı yararları vardır. Tarım ilacı kullanımındaki azalma gösterilirken, ilaç kalıntılarının içme sularına daha az karışmasına da değinilmiştir.

 6. Sıcağa ve kuraklığa dayanıklı ürün yetiştirme: Biyoteknolojik yöntemlerle bitkiler tuzlu ortamlara, pH’a , sıcaklığa, soğuğa, kuraklığa ve kötü iklim koşullarına dirençli hale getirilerek ürün artışı sağlanır. Kuraklığa dirençli bitkiler su kullanımını azaltırlar.

7. Raf ömrünün uzaması: Özellikle domateslere uygulanan bu yöntemle, ahududu, çilek ananas gibi meyvelerin de daha uzun süre özelliklerini koruması mümkün olmaktadır.

8.Enzim elde etme: Peynir yapımında rennin enzimi yerine, genetik modifiye mikroorganizmalar tarafından üretilen kimozin son 15-20 yılda Amerika Birleşik Devletlerinde ve İngiltere dahil birçok Avrupa ülkesinde kullanılmaktadır.

9.Besinin organoleptik özelliklerini geliştirme: Olgunlaşması geciktirilen sebze ve meyvelerin tadının, renginin ve yapısının daha iyi hale getirilmesi sağlanmaktadır.

Potansiyel riskler:

1. Artmış alerjik reaksiyon riski:

2. Antibiyotik direnç genleri

3.Toksik etki ve kanser riski:

4. Dinsel, kültürel ve ahlâki sorunlar: dini olarak yenmesi yasaklı hayvanların genlerinin diğer besinlere aktarılması (örneğin; domuz geninin domatese aktarılması gibi).

5. Antibiyotiğe karşı dayanıklılık oluşturması (GDO’lu besinlerin antibiyotiklere dirençli genetik materyal taşıması, insan bağırsağındaki bakterilere bu genetik materyalin geçmesi, çok tehlikeli bir durum olabilir).

Öneriler:

Genetiği değiştirilmiş organizmalar hakkında devam den çok sayıda çalışmaya rağmen yeterince araştırma sonucu olmadığından zararları veya yararları konusunda kesin bir yargıya varmak şu an için mümkün değildir. Çevremize ve gelecek nesillere etkileri olabilecek risklerin en aza indirilmesi ve bunun için gerekli önlemlerin alınması göz ardı edilmemelidir. Türkiye açısından ele alacak olursak; konu hakkında yeterli verilere ulaşamadan sırf ekonomik kaygılarla bu ürünlere dört elle sarılmak doğru olmadığı gibi tam anlamıyla bu teknolojinin dışında kalmak da mantıklı görünmüyor. Ayrıca, Türkiye’nin buğday, arpa, baklagiller ve şeker pancarı gibi ana besin kaynaklarını oluşturan bitkilerin dışında birçok meyve ve sebzenin de doğal gen kaynaklarının bulunduğu bir ülke olduğu göz önüne alındığında, biyoteknolojik ürünlerin kullanımı ve çevreye salımı konusuna daha duyarlı yaklaşılması gereği ortaya çıkmaktadır. Bu konuda alınabilecek önlemleri ise şu şekilde sıralayabiliriz:

• GDO’lu tohumların kontrolsüz alanlarda ekimine izin verilmemeli.

• Türkiye GDO’lu ürünler konusunda kendi araştırmalarını yapmalı, teknolojisini kendi üretmeli.

• Tarımda, girdiden çıktıya, tüm alanlarda bağımlılık zincirini kıran, kendi potansiyelini kullanan bir politika izlenmelidir.

Kaynaklar

• Bernhard J,Haslberger AG.,Improved evaluation of potential allegens in GM food. Trends in Biotechnology 2003, 21(6):249-50
• Bois HE, Chassy BM, Ochanda JO. Genetically modified food crops and their contribution to human nutrition and food quality. Trends in Food Science and Technology 2003; 14:191-209
• Celec P, Kukucková M, Renczésová V, Natarajan S, Pálffy R, Gardlík R, Hodosy J, Behuliak M, Vlková B, Minárik G, Szemes T, Stuchlík S, Turna J. (2005). Biological and biomedical aspects of genetically modified food. Biomedicine and Pharmacotherapy. 59;531-540.
• Celini F etal. Unintended effects and their detection in genetically modified crops. Food and Chemical Toxicology,2004; 42: 1089-1125.
• Esther JK, Kuiper HA,Comparative safety assessment for biotech crops. Trends in Biochemistry 2003, 21(10):439-444
• Gideon L. Clinical risk assessment of GM foods. Toxicology Letters 2002;127: 337-340.
• Hilary A. Perr. (2002). Children And Genetic Engineered Food: Potentials And Problems. Journal Of Pediatric Gastroenrerology And Nutrition. 35;475-486.
• Howarth E. Bouis, Bruce M. Chassy, James O. Ochanda. (2003). Gnetically modified crops and their contribution to human nutrition and food quality. Trends in food science and technology. 14;191-209.
• Keser A, Yücecan S.Genetik Modifikasyon ve Genetiği Değiştirilmiş Besinler. Beslenme ve Diyet Dergisi. 2005;33(2):83-93
• KuiperHA, Kleter GA. The scientific basis for risk assessment and regulation of genetically modified foods. Trends in Food Science and Technology 2003,14:277-93
• Kulaç İ Ağırdil Y, Yakın M. Sofralarımızdaki Tatlı Dert, Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar ve Halk Sağlığına Etkileri. Turkish Journal of Biochemistry, 2006; 31 (3) ; 151–155.
•  Lehrer S B, Bannon G A. (2005). Risks of allergic reactions to biotech proteins in foods: perception an reality. Allergy. 60;559- 564.
• Maclean N. (2003).  Genetically modified fish and their effects on food quality and human health and nutrition. Trends Food Sci Technol. 14;242-252.
•  Matoba N, Doyama N, Yamada Y, Maruyama N, Utsumi S, Yoshikawa M. (2001). Design and production of genetically modified soybean protein with anti-hypertensive activity by incorporating potent analogue of ovokinin. FEBS Lett. 497;50-4.
• Mercenier A, Wiedermann U, Breiteneder H. (2001). Edible genetically modified microorganisms and plants for improved health. Curr Opin Biotechnol. 497;50-4.
• Nordlee JA, Taylor SL, Townsend JA, Thomas LA, Bush RK. (1996). Identification of a Brazil-nut allergen in transgenic soybeans.N Engl J Med. 334;688-692.
• Paparini A, Spica VR. Public health issues related with the consumption of food obtained from genetically modified organisms. Biotechnology Annual Review.2004;10:85-122
•  Position of the American Dietetic Association: Agriculture and Food Biotechnology.Journal of American Dietetic Association 2006; 106(2):285-293.  
• Position of the American Dietetic Association: Biotechnology and the Future of Food Journal of American Dietetic Association  1995;95:1429-1432
• Pryme IF, Lembcke R. In vivo studies on possible health consequences of genetically modified food and feed-with particular regard to ingredients consisting of genetically modified plant materials. Nutrition and Health.2003; 17:1-8.
• Richter L, Kipp PB. (1999). Transgenic Plants as Edible Vaccines. Current Topics in Microbiology and İmmunology. 240; 159-176.
• Ricki M. Helm and A. Wesley Burks. (2002). Animal models of food allergy. Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology.2; 541-546.
• Sang H. Genetically modified livestock and poultry and their potential effects on human health and nutrition. Trends in Food Science and Technology 2003; 14:253-63.
• Scharmer M,Hoppichler J.GDO and sustainable development in less favored regions-the need for alternation paths of development.Journal of Cleaner Production 2004;12:479-89.
• Scipioni etal, Strategies to assuranca the absence of GDO in food products application process in a confectionery firm. Food Control, 2005; 16: 569-78.
• Second ASEAN-ILSI Training Workshop on Safety and Risk Assessment of Agriculture Related GDOs. http://www.aseansec.org/pdf/2nd_GDO.pdf
• Sutton SA, Assa’ad A H, Steinmetz C, Rothenberg M E. (2003). A negative, double-blind, placebo controlled challenge to genetically modified corn. J Allergy Clin Immunol. 112;1011-1012.
•  T.C. Şeker Kurumu; Araştırma Özeti III: Tarımsal transgenik ürünler ve dünyadaki durum; Mart 2004; http://www.sekerkurumu.gov.tr/altsayfa/transgenik_misir.html
• Taylor SL, Hefle SL. Will genetically modified foods be allergenic? Journal of Allergy Clinical İmmunology, 2001; 107(5):765-71.
•  Twenty Questions on Genetically Modified (GM) Foods. Food Safety Programme.World Health Organization,2002
• Uzogara SG. The impact of genetic modification of human foods in the 21st century: A      review. Biotechnology Advances 2000; 18:179-206